De accountants van BDO: er is een stille verschraling van voorzieningen gaande!

Voorzieningen: eerste barometer van financiële druk

Hoewel gemeenten 2023 nog afsloten met een positief resultaat, tekent zich in de meerjarenbegrotingen 2024–2028 een ander beeld af. Maar liefst 266 gemeenten verwachten samen een tekort van € 5,2 miljard.[3] Dat tekort dwingt tot keuzes, en die keuzes worden zichtbaar op de plekken waar de begroting het meest tastbaar wordt: scholen, zwembaden, sporthallen, winkelstraten en de openbare ruimte.

1. Onderwijshuisvesting

BDO schrijft hoe vaak gemeenten hun zorgen uitspreken over de onderwijshuisvesting. Niet omdat ze niet willen investeren, maar omdat de financiële ruimte ontbreekt of omdat de onzekerheid rond een nieuw ravijnjaar hen terughoudend maakt. Veel noodzakelijke investeringen zijn nog niet in de begroting verwerkt. “De lasten van onderhuisvesting zijn bij veel gemeenten nog niet in cijfers verwerkt. M.a.w.: niet alle verhalen worden volledig en eenduidig in de begrotingen verteld.”[4] Daardoor ontstaat een groeiende schaduw: gebouwen die wachten op verduurzaming, tijdelijke lokalen die permanent worden, en een investeringspiek die steeds dichterbij komt. De verschraling begint hier niet met sluiting, maar met uitstel, en uitstel wordt langzaam achterstand.

Tijdelijk schoolgebouw[5]

2. Zwembaden/sportvoorzieningen

Zwembaden en sportvoorzieningen vormen een ander hoofdstuk in dit verhaal. BDO beschrijft hoe gemeenten steeds vaker grijpen naar maatregelen, die snel financieel effect sorteren: hogere tarieven, taakstellingen en het snijden in de kosten van dienstverlening en voorzieningen.[6] Zwembaden zijn daarvan het klassieke voorbeeld. Ze zijn duur in exploitatie, gevoelig voor energieprijzen en afhankelijk van gemeentelijke steun. De verschraling uit zich hier in kortere openingstijden, uitgestelde renovaties en soms zelfs de vraag of een zwembad nog wel houdbaar is binnen de gemeentelijke begroting. (Zie voor concrete voorbeelden tabel 1 onderaan dit artikel.)

3. Stille achteruitgang van de openbare ruimte

BDO verwijst ook naar zorgen over de openbare ruimte en de infrastructuur.[7] Het groen dat minder vaak wordt bijgehouden, de verlichting die later wordt vervangen, de bestrating die langer blijft liggen. De verschraling is hier minder abrupt, maar des te voelbaarder: een langzaam vervagende levendigheid, een winkelgebied dat net iets minder uitnodigend wordt, een centrum dat zijn glans verliest zonder dat er één expliciet besluit aan ten grondslag ligt. (Zie voor voorbeelden tabel 2 onderaan dit artikel.)

Versnipperd landschap met één rode draad

BDO benadrukt dat gemeenten zeer verschillend omgaan met een ravijnjaar. Sommigen verwerken al ombuigingen, anderen wachten af, weer anderen boeken taakstellingen in zonder concrete uitwerking.[8] Maar ondanks die versnippering is er één constante: de druk op voorzieningen neemt toe. En daarmee verandert niet alleen de begroting, maar ook het dagelijks leven van inwoners.

Koppeling ombuiging-langetermijnvisie

In de aanbevelingen [9]pleit BDO voor een andere manier van kijken: eerst inhoud, dan geld. Prioriteiten stellen, sturingskracht versterken, reserves tijdelijk inzetten en vooral: ombuigingen koppelen aan een langetermijnvisie. Want voorzieningen zijn geen kostenposten, maar de plekken waar een gemeenschap zichzelf herkent. Juist daarom is de grote verschraling niet alleen een financieel vraagstuk, maar een maatschappelijk verhaal dat we serieus moeten nemen.

Literatuur:

[1] BDO-Benchmark-Nederlandse-Gemeenten-2025.pdf

[2] Blz. 11 Rapport BDO

[3] Blz. 9 Rapport BDO

[4] Blz. 10 Rapport BDO

[5] https://jansnel.com/nieuws/tijdelijke-huisvesting-buurtcollege-agora-maas-en-peel/

[6] Blz. 11 Rapport BDO

[7] Blz. 10 Rapport BDO

[8] Blz. 9 Rapport BDO

[9] Blz. 12–13 Rapport BDO